Nietoperze potrafią żyć przez dziesiątki lat bez zapadania na choroby nowotworowe, pomimo faktu, że są nosicielami wielu patogenów. Opublikowane 11 września 2026 roku badania nad genomem tych ssaków wykazały, że wykształciły one rzadką strategię obronną polegającą na natychmiastowym niszczeniu własnych uszkodzonych komórek. Odkrycie to rzuca nowe światło na procesy starzenia, jednak droga do wykorzystania tej wiedzy w medycynie człowieka jest wciąż bardzo daleka.
Unikalna strategia obronna w DNA długowiecznych nietoperzy
W 2020 roku Juan Manuel Vazquez, były doktorant University of Chicago, rozpoczął staż podoktorski na University of California w Berkeley. Wraz z zespołem prowadził w nocy badania terenowe nad rzekami, stawami i strumieniami na zachodnich terenach USA, pobierając próbki od lokalnych populacji. Na Ziemi występuje 1511 znanych gatunków nietoperzy, które stanowią 20% wszystkich gatunków ssaków, a pojawiły się na naszej planecie około 60 milionów lat temu. Badacze skupili się na rodzaju Myotis, do którego należy około 139 gatunków. Zróżnicowanie długości ich życia jest olbrzymie. Myotis brandtii potrafi dożyć około 50 lat (jeden z zobrączkowanych w Europie osobników został odłowiony 50 lat po założeniu obrączki), podczas gdy na przykład Myotis nigricans żyje zaledwie około siedem lat.
W warunkach laboratoryjnych hodowano komórki pobrane z biopsji skrzydeł tych zwierząt. Obecnie Vazquez, będący wykładowcą na Pennsylvania State University, dysponuje kulturami komórkowymi pobranymi od 259 osobników reprezentujących 32 gatunki. Zespół poddawał komórki działaniu toksycznych chemikaliów. Okazało się, że mały brązowy nietoperz (Myotis lucifugus), który był najdłużej żyjącym gatunkiem w badanej próbie z Ameryki Północnej, w obliczu uszkodzeń nie próbuje naprawiać swojego DNA. Zamiast tego uruchamia geny odpowiedzialne za śmierć uszkodzonej komórki, co przypomina mechanizmy obecne także u słoni. Niszczenie uszkodzonych komórek skutecznie zapobiega powstawaniu nowotworu.
Powiązanie odporności na wirusy ze starzeniem się organizmu
Wyniki obejmujące pierwszą analizę ośmiu genomów nietoperzy z rodzaju Myotis opublikowano 11 września 2026 roku w czasopiśmie „Nature” (DOI: 10.1038/s41586-026-10932-7). Projekt finansowały między innymi National Institutes of Health (NIH) oraz National Science Foundation (NSF). Badania ukazały znaczne nakładanie się genów odpowiedzialnych za starzenie się z sekwencjami odpowiedzialnymi za obronę przed chorobami i interakcje z wirusami. Najdłużej żyjące osobniki posiadały znacznie więcej genów związanych ze zwalczaniem raka i budowaniem silnego układu odpornościowego.
Oprócz Vazqueza nad badaniami czuwał Peter Sudmant (profesor nadzwyczajny biologii integracyjnej na University of California w Berkeley, badający genetykę starzenia się). Współautorką prac w zakresie interakcji komórek z patogenami była Elise Lauterbur, wówczas pracująca na University of Arizona, a obecnie na University of Vermont. Do zespołu należeli również Lucie Etienne z École Normale Supérieure w Lyonie oraz David Enard z University of Arizona w Tucson. Zidentyfikowane ewolucyjne adaptacje dowodzą, że geny długowieczności nietoperzy pozwalają im znosić częste infekcje bez uszczerbku dla własnego zdrowia.
Ewolucyjne różnice między układem odpornościowym nietoperza a człowieka
Badacze zidentyfikowali, że układ odpornościowy nietoperzy z rodzaju Myotis skupił się na produkcji ogromnej liczby białek wchodzących w interakcje z wirusami DNA (na przykład wirusem opryszczki). U ludzi system obronny wyewoluował inaczej i koncentruje się na zwalczaniu wirusów RNA (takich jak COVID i HIV). Ta różnica w ewolucji wyjaśnia niebezpieczeństwo, jakim są choroby odzwierzęce. Patogeny pochodzące od nietoperzy trafiają na ludzki organizm, który nie jest genetycznie przygotowany do odpowiedniej reakcji obronnej na tego typu zagrożenia.
Potencjalne znaczenie badań nad nietoperzami dla medycyny
Prowadzone analizy ukazały fascynujące mechanizmy przetrwania, jednak wciąż są to wyłącznie podstawowe badania biologiczne na zwierzętach. Na obecnym etapie odkrycia nie mają bezpośredniego przełożenia na biologię człowieka, a droga do wdrożenia ewentualnych terapii ludzkich zapobiegających starzeniu lub zwalczających nowotwory jest jeszcze bardzo daleka. Badania dają naukowcom cenne dane z obszaru genetyki ssaków, ale nie stanowią przepisu na gotowe rozwiązania medyczne do zastosowania poza laboratorium.
*Powyższy tekst ma charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny i opiera się na wstępnych badaniach biologicznych przeprowadzonych na zwierzętach. Opisane mechanizmy komórkowe nie stanowią zatwierdzonych metod leczenia, a ewentualne zastosowanie tych odkryć w ludzkiej medycynie wymaga dziesięcioleci dalszych analiz.*