Modele językowe potrafią dziś naśladować styl wypowiedzi na podstawie wiadomości, nagrań i innych danych pozostawionych w sieci. Z tej możliwości wyrósł segment określany jako death tech, obejmujący między innymi griefboty, czyli programy symulujące rozmowę z osobą zmarłą. Technologia nie przywraca jednak człowieka ani jego świadomości. Tworzy statystyczną imitację odpowiedzi, której wiarygodność zależy od danych, modelu i sposobu zaprojektowania usługi.
Jak powstają cyfrowe rozmowy ze zmarłymi
Griefbot może korzystać z prywatnych wiadomości, e maili, wpisów w mediach społecznościowych, fotografii oraz materiałów audio. System wyszukuje w tych danych powtarzalne zwroty, tematykę rozmów i cechy stylu, a następnie używa modelu generatywnego do układania nowych odpowiedzi. Nie odtwarza przy tym wspomnień zmarłej osoby. Przewiduje, jakie zdanie mogłoby pasować do wzorca obecnego w materiale treningowym.
W najbardziej rozbudowanych wersjach tekstowy czat łączy się z syntezą głosu i animowanym awatarem. Głos można modelować na podstawie nagrań, zaś obraz twarzy wygenerować lub ożywić technikami znanymi z deepfake. Każda z tych warstw zwiększa wrażenie kontaktu, ale zarazem zwiększa ryzyko, że użytkownik przypisze programowi intencje i wiedzę, których on nie posiada.
- Tekstowy bot może naśladować słownictwo i rytm wypowiedzi, lecz nie jest dowodem na zachowanie osobowości.
- Synteza głosu opiera się na cechach nagrania, a nie na obecności mówiącej osoby.
- Awatar wizualny może ułatwiać odbiór opowieści lub rozmowy, ale dla części odbiorców będzie zbyt intensywną formą kontaktu.
Co właściwie oferują firmy z rynku cyfrowego dziedzictwa
Usługi takich firm jak StoryFile, HereAfter AI czy MyHeritage nie są identyczne. Część z nich umożliwia nagrywanie wspomnień i odpowiedzi na pytania jeszcze za życia. Inne narzędzia skupiają się na porządkowaniu rodzinnych archiwów, animacji zdjęć albo budowaniu konwersacyjnego profilu na podstawie dostarczonych materiałów.
To rozróżnienie ma znaczenie. Zapis wywiadu, w którym człowiek sam decyduje, co chce przekazać przyszłym odbiorcom, nie jest tym samym co model generujący nowe wypowiedzi po jego śmierci. W języku marketingowym granice między tymi rozwiązaniami bywają mniej wyraźne, niż wynikałoby z ich działania.
Żałoba, przywiązanie i granice zastosowania griefbotów
Nie ma podstaw, by traktować griefboty jako sprawdzone narzędzie terapeutyczne dla osób w żałobie. Reakcja na stratę jest indywidualna, a badania nad długofalowym wpływem rozmów z cyfrową imitacją zmarłego są nadal ograniczone. American Psychological Association oraz badacze cyberpsychologii zwracają uwagę, że technologie ingerujące w relacje, pamięć i poczucie straty wymagają szczególnej ostrożności.
Dla niektórych osób ograniczona interakcja może być formą wspominania. Dla innych może utrudniać przyjęcie faktu śmierci lub wzmacniać przymus powracania do rozmowy. Szczególnie ostrożnie należy podchodzić do takich narzędzi w okresie silnego kryzysu emocjonalnego, u dzieci oraz u osób z wcześniejszymi trudnościami psychicznymi.
Dlaczego pojęcie skomplikowanej żałoby wymaga ostrożności
W potocznym opisie często pojawia się teza, że kontakt z botem automatycznie zatrzymuje człowieka w zaprzeczaniu. To zbyt proste ujęcie. Modele etapów żałoby nie są uniwersalnym scenariuszem, przez który przechodzi każda osoba w tej samej kolejności. Możliwe jest jednak, że intensywna i regularna rozmowa z symulacją podtrzyma silne przywiązanie do cyfrowej postaci.
Dr Andrea Graciano, zajmująca się cyberpsychologią, wskazuje na potrzebę badania mechanizmów przywiązania powstających w relacjach z systemami cyfrowymi. W praktyce nie chodzi o to, by uznać każdą technologię pamięci za szkodliwą, lecz by nie mylić symulacji z pomocą kliniczną i nie pozostawiać użytkownika bez jasnych granic korzystania z niej.
Halucynacje modelu i dolina niesamowitości
Modele językowe potrafią generować informacje nieobecne w danych źródłowych. Takie błędy nazywa się halucynacjami AI. W zwykłym czacie mogą być irytujące, ale w griefbocie odpowiedź sprzeczna z wartościami lub historią zmarłej osoby może być szczególnie bolesna. System może też brzmieć przekonująco, mimo że po prostu zgaduje.
- Bot nie powinien przedstawiać wygenerowanych treści jako autentycznych wspomnień, opinii czy ostatniej woli zmarłego.
- Realistyczny awatar może wywołać efekt doliny niesamowitości, czyli dyskomfort wobec postaci niemal ludzkiej, lecz wyraźnie sztucznej.
- Im bardziej emocjonalna rozmowa, tym ważniejsze stają się komunikaty przypominające, że użytkownik rozmawia z programem.
Co oznacza wtórna utrata cyfrowej postaci
Usługa oparta na chmurze istnieje tak długo, jak długo utrzymuje ją dostawca. Firma może zmienić regulamin, podnieść cenę, zakończyć produkt albo utracić dane w wyniku awarii. Użytkownik, który silnie związał się z awatarem, może odebrać nagły brak dostępu jako kolejną stratę. W dyskusjach o cyfrowym dziedzictwie opisuje się to czasem jako wtórną śmierć lub wtórną utratę.
Przed skorzystaniem z takiej usługi warto ustalić, kto kontroluje archiwum, czy można je wyeksportować, jak długo będą przechowywane dane i co stanie się z nimi po zamknięciu konta. Nie usuwa to problemu emocjonalnego, ale ogranicza zależność od decyzji jednej platformy.
Cyfrowy testament i zgoda na pośmiertne wykorzystanie danych
Wiadomości, zdjęcia, nagrania głosu i profile społecznościowe tworzą cyfrowy ślad, który może stać się materiałem dla systemu AI. Oxford Internet Institute bada kwestie związane z cyfrowymi pozostałościami po śmierci, w tym pytanie o to, kto powinien decydować o ich dalszym wykorzystaniu. Zgoda rodziny nie musi przecież odzwierciedlać woli osoby, której dane dotyczą.
Badacz cyfrowego dziedzictwa prof. Carl Öhman podkreśla etyczne znaczenie wcześniejszego określania zasad dotyczących pośmiertnych danych. Jednym z praktycznych rozwiązań może być cyfrowy testament lub osobna dyspozycja wskazująca, co wolno zrobić z kontami, archiwami i wizerunkiem. W niektórych dyskusjach funkcjonuje hasło Do Not Bot Me, oznaczające sprzeciw wobec tworzenia pośmiertnej symulacji AI.
Jakie dyspozycje warto rozważyć
- Wskazanie osoby odpowiedzialnej za konta, archiwa i dostęp do urządzeń.
- Jasne określenie, czy wiadomości, głos i wizerunek mogą zostać użyte do trenowania lub tworzenia bota.
- Oddzielenie zgody na zachowanie rodzinnego archiwum od zgody na generowanie nowych wypowiedzi w imieniu zmarłego.
- Sprawdzenie, jakie uprawnienia i ograniczenia przewiduje prawo właściwe dla miejsca zamieszkania oraz regulaminy używanych platform.
Griefboty są interesującym przykładem technologii, która nie tylko przetwarza dane, lecz także wchodzi w obszar relacji i żałoby. Potrafią stworzyć sugestywne doświadczenie rozmowy, ale nie rozwiązują problemu straty i nie dają dostępu do osoby, która odeszła. Nadal nie wiemy, jakie skutki przyniesie ich długotrwałe używanie przez różne grupy użytkowników. Właśnie dlatego potrzebne są badania, przejrzyste zasady działania usług i respektowanie woli osoby, której cyfrowy ślad ma zostać wykorzystany.
Tekst ma charakter informacyjno edukacyjny i nie stanowi porady psychologicznej ani prawnej. Osoba doświadczająca nasilonego cierpienia po stracie, trudności w codziennym funkcjonowaniu lub kryzysu emocjonalnego powinna skontaktować się z psychologiem, psychoterapeutą, lekarzem albo lokalną pomocą kryzysową. Kwestie testamentu, danych osobowych i dziedziczenia cyfrowych zasobów warto omówić z prawnikiem, ponieważ regulacje zależą od kraju i konkretnej sytuacji.