17 października 2026 roku w krakowskiej Smoczej Jamie zainstalowano specjalistyczny sprzęt badawczy. Zamek Królewski na Wawelu i Wzgórze Wawelskie stały się tym samym pierwszym zabytkiem w Polsce poddanym badaniom przy użyciu muografii. Ta nieinwazyjna metoda wykorzystuje cząstki kosmiczne do stworzenia trójwymiarowej mapy gęstości wnętrza góry, co pozwoli archeologom zaplanować przyszłe wykopaliska.
Zasada działania muografii podczas skanowania wzgórza
Instalacja detektora w Smoczej Jamie zapoczątkowała proces nieinwazyjnego skanowania Wawelu. Urządzenie umieszczone w jaskini rejestruje cząstki kosmiczne, czyli miony w Smoczej Jamie, które przenikają przez skały. Proces ten opiera się na prostym mechanizmie:
- Detektor mierzy liczbę cząstek docierających z różnych kierunków.
- Zwiększona liczba mionów wskazuje na obecność pustych przestrzeni, takich jak korytarze czy jaskinie.
- Zestawienie pomiarów z modelem góry pozwala stworzyć mapę gęstości wnętrza wzgórza.
Zastosowana technologia działa na zasadzie zbliżonej do tomografii komputerowej. Główną zaletą tego rozwiązania są całkowicie nieinwazyjne badania archeologiczne. Metoda nie wymaga wiercenia, co eliminuje fizyczną ingerencję w teren i gwarantuje bezpieczeństwo historycznej tkanki oraz infrastruktury.
Twórcy projektu VIEW i sprzęt z CERN w Smoczej Jamie
Prace prowadzone w Krakowie są częścią inicjatywy pod nazwą projekt VIEW (Visualizing the Interior and Exploring Wawel), która łączy świat muzealników ze środowiskiem naukowym. Działania ze strony Zamku Królewskiego na Wawelu koordynuje kierowniczka Działu Archeologii, dr Monika Kamińska. W przedsięwzięciu bierze udział polska firma technologiczna Muotech. Na jej czele stoi astrofizyczka dr Noemi Zabari.
Projekt ma wymiar międzynarodowy. W instalacji urządzenia uczestniczyli fizycy ze szwajcarskiej Politechniki Federalnej w Lozannie (EPFL). Sam detektor został udostępniony badaczom przez organizację CERN. Wykorzystanie tego sprzętu pozwala na przeprowadzenie pomiarów bez naruszania struktury zabytku.
Wcześniejsze sukcesy obrazowania mionowego w Egipcie i na Węgrzech
Muografia ma już udokumentowaną skuteczność w badaniu obiektów historycznych na świecie. W 2017 roku identyczna technologia pomogła naukowcom zlokalizować nieznaną wcześniej pustą przestrzeń nad Wielką Galerią w piramidzie Cheopsa w Egipcie. Promieniowanie kosmiczne i obrazowanie mionowe z powodzeniem zastosowano również podczas badań na Węgrzech. Prześwietlono w ten sposób Zamek Królewski w Budapeszcie. Zebrane przy tych okazjach doświadczenia pozwalają na bezpieczne zastosowanie identycznych procedur w krakowskich podziemiach.
Tekst ma charakter informacyjny i edukacyjny, a także opiera się na początkowych założeniach projektu VIEW. Ponieważ gromadzenie cząstek kosmicznych i tworzenie mapy to proces długotrwały, ostateczne interpretacje archeologiczne dla Wzgórza Wawelskiego mogą zostać doprecyzowane po pełnej analizie danych.

