Na dnie Północnego Atlantyku zidentyfikowano skamieniałości liczące 97 milionów lat, które stanowią najstarszy dowód na istnienie wbudowanego zmysłu nawigacji u zwierząt. Zastosowanie nowej metody obrazowania pozwoliło ustalić mechanizm działania tego prehistorycznego systemu ułatwiającego orientację w przestrzeni na dystansach tysięcy kilometrów.
Identyfikacja magnetoskamieniałości w osadach Północnego Atlantyku
W osadach dna morskiego Oceanu Atlantyckiego (Północny Atlantyk) odnaleziono struktury zbudowane z magnetytu. Znalezisko to datowane jest na 97 milionów lat. Publikacja na ten temat ukazała się w czasopiśmie naukowym Communications Earth & Environment w 2025 roku, natomiast najnowsze doniesienia upubliczniono w październiku 2026 roku. Badania prowadzili naukowcy reprezentujący University of Cambridge oraz Helmholtz Zentrum Berlin, przy wsparciu finansowym takich instytucji jak European Union, European Research Council oraz Royal Society. Zespół pod kierownictwem profesora Richa Harrisona (Wydział Nauk o Ziemi University of Cambridge, Fellow of St Catharine’s College) oraz współpracującego przy projektowaniu badań Sergio Valencii (Helmholtz Zentrum Berlin) opisał obiekty, których wielkość odpowiada komórce bakteryjnej.
Są to tak zwane magnetoskamieniałości. Cząsteczki używane przez proste bakterie mają zazwyczaj od 50 do 100 nanometrów szerokości. Odkryte w osadach obiekty są od 10 do 20 razy większe. Przybierają one precyzyjne kształty, które przypominają groty włóczni, wrzeciona, pociski oraz igły. W pracach badawczych brali udział także inni naukowcy: Jeffrey Neethirajan, Zhaowen Pei, Pengfei Xue, Lourdes Marcano, Radu Abrudan, Emilie Ringe, Po-Yen Tung, Venkata S. C. Kuppili, Burkhard Kaulich, Benedikt J. Daurer, Luis Carlos Colocho Hurtarte, Majid Kazemian i Liao Chang.
Działanie prehistorycznego zmysłu nawigacji i tomografia magnetyczna
Analiza tak dużych cząsteczek napotykała trudności, ponieważ dotychczas stosowane promienie rentgenowskie nie pozwalały na przeniknięcie do ich wnętrza. Problem ten rozwiązano dzięki nowej technice obrazowania, którą opracowała współautorka badań Claire Donnelly z Max Planck Institute w Niemczech. Pomiary struktury magnetycznej przeprowadzono ostatecznie w ośrodku Diamond X-ray facility (Oksford).
Badacze wykorzystali tomografię wektorów magnetycznych (tomografię magnetyczną) do stworzenia pierwszych w historii trójwymiarowych obrazów wnętrza tych struktur. Ukazały one złożony, przypominający tornado wirowy wzór magnetyczny. Taki magnetyzm wirowy charakteryzuje się tym, że jego geometria jest niezwykle stabilna i odporna na małe zaburzenia środowiskowe. Cząsteczka reaguje na mikroskopijne zmiany specyficznym odchylaniem (chybotaniem). Mechanizm ten pozwalał na odczytywanie dwóch parametrów. Organizmy mogły wykrywać szerokość geograficzną na podstawie nachylenia pola magnetycznego Ziemi oraz długość geograficzną na podstawie jego natężenia. Stanowi to zoptymalizowany, biologiczny GPS, używany jako zwierzęcy system nawigacji.
Tajemniczy twórcy najstarszego biologicznego systemu nawigacji
Tożsamość morskiego stworzenia, w ciele którego wytwarzały się te badane struktury, pozostaje nieznana, jednak odkrycie to wyraźnie tłumaczy proces ewolucji zmysłów od prostej magnetorecepcji u bakterii do zaawansowanej nawigacji u zwierząt, takich jak ptaki czy ryby. Z przeprowadzonych analiz wynika, że twórcami tego systemu mogły być prehistoryczne węgorze.
Zwierzęta te wyewoluowały na Ziemi około 100 milionów lat temu, co zbiega się z wiekiem badanych skamieniałości. Charakteryzują się one zdolnościami do przemieszczania się na duże odległości. Współczesne amerykańskie i europejskie węgorze pokonują tysiące kilometrów podczas swoich migracji. Ich celem podróży i miejscem rozmnażania są wody Morza Sargassowego, co bezpośrednio pokrywa się z rejonem pochodzenia przebadanych w tym projekcie osadów dna morskiego.
Tekst ma charakter informacyjno-edukacyjny i opiera się na danych naukowych z 2025 roku i doniesień medialnych. Prezentowane wnioski dotyczące funkcjonowania oraz tożsamości prehistorycznych organizmów morskich bazują na analizie zachowanych skamieniałości, dlatego w miarę postępu prac badawczych niektóre szczegóły tych hipotez mogą ulegać dalszemu doprecyzowaniu.